Osmanlı Devleti’nin 28’inci padişahı III. Selim, yalnızca siyasi ve askerî reformlarıyla değil, Türk musikisine bıraktığı büyük mirasla da tarihe geçti. “İlhami” mahlasıyla şiirler kaleme alan III. Selim, 100’ün üzerinde eser besteledi, yeni makamlar geliştirdi ve döneminin önemli musikişinaslarını destekledi.
Osmanlı tahtının bestekâr padişahı
1761 yılında İstanbul’da dünyaya gelen III. Selim, Sultan III. Mustafa ile Mihrişah Sultan’ın oğluydu. 1789 yılında Osmanlı tahtına çıkan III. Selim, özellikle Nizam-ı Cedid adı verilen yenileşme hareketleriyle Osmanlı tarihinin önemli hükümdarlarından biri oldu.
Ancak III. Selim’i diğer birçok Osmanlı hükümdarından ayıran özelliklerinden biri de musiki alanındaki yeteneğiydi.
Küçük yaşlardan itibaren müzik eğitimi alan III. Selim, özellikle şehzadelik döneminde musikiyle yoğun biçimde ilgilendi. Tambur çalmayı öğrenen padişah, bestekârlığının yanı sıra musiki teorisine olan hakimiyetiyle de dikkat çekti.
100’ün üzerinde eser besteledi
III. Selim’in Türk musikisine bıraktığı eserlerin sayısı konusunda kaynaklarda küçük farklılıklar bulunuyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi, III. Selim’in farklı musiki formlarında 100’ün üzerinde eser bestelediğini belirtirken, müzik tarihçisi Yılmaz Öztuna’nın çalışmasında padişaha ait 108 eserin listelendiği aktarılıyor.
III. Selim; Mevlevi ayini, durak, naat, tevşih, ilahi, peşrev, saz semaisi, kâr, beste, ağır semai, yürük semai ve şarkı gibi çok sayıda farklı formda eser verdi.
Tespit edilen bestelerinin yarısından fazlasını ise peşrevler ve saz semaileri oluşturuyor.
Yeni makamlar geliştirdi
III. Selim’in Türk musikisine katkısı yalnızca bestelediği eserlerle sınırlı kalmadı.
Dönemin önemli musiki kaynaklarında padişahın arazbar-buselik, dilara, evc-ara, hicazeyn, hüzzam-ı cedid, ısfahanek-i cedid, muhayyer-sünbüle, neva-kürdi, neva-buselik ve suzidilara gibi makamları terkip ettiği belirtiliyor.
Bazı musiki kaynaklarında başka makamların geliştirilmesinde de III. Selim’in rolü bulunduğu ifade ediliyor.
Özellikle suzidilara makamında bestelediği eserler, klasik Türk musikisinin önemli örnekleri arasında gösteriliyor.
Musiki tarihinde bir döneme damga vurdu
III. Selim yalnızca kendi eserlerini üretmekle kalmadı, dönemindeki bestekâr ve icracıları da destekledi.
Onun himayesinde saray, dönemin önemli musiki merkezlerinden biri haline gelirken, Türk müziğinin gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlayacak nota sistemleri üzerinde de çalışmalar gerçekleştirildi.
III. Selim’in teşvikiyle Abdülbaki Nasır Dede ve Hamparsum Limonciyan farklı musiki yazısı sistemleri geliştirdi. Hamparsum tarafından geliştirilen sistem daha sonra yaygın biçimde kullanıldı ve çok sayıda Türk musikisi eserinin günümüze ulaşmasına katkı sağladı.
Batı müziğine de ilgi gösterdi
Geleneksel Türk musikisinin önemli temsilcilerinden olan III. Selim aynı zamanda Batı müziğine de ilgi duydu.
Kaynaklara göre kız kardeşi Hatice Sultan’ın sarayında Batı müziğini dinleyen III. Selim döneminde, 1797 yılında yabancı bir topluluk tarafından Topkapı Sarayı’nda padişahın huzurunda opera da sahnelendi.
Türk musikisinde bestekâr, icracı ve yenilikçi yönleriyle iz bırakan III. Selim’in dönemi, müzik tarihi açısından kendine özgü bir ekol olarak değerlendiriliyor.
Başlıca eserleri
Acem Aşiran Şarkı Dinle sözüm ey dil–ruba Aksak
Arazbar Şarkı Oldu gönül sana mail Ağır Aksak Semai
Bûselik Şarkı Bir pür–cefa hoş dilberdir Aksak
Büzürg Beste Aşkınla havalandım bilaneliğim gel de gör Hafif
Evcara Beste Mevc–ı atlas–ı felekte bu havadan geçtim MuhammesHüzzam Köçekçe Bir gonca–ı nevres–fidan Aksak
Hüzzam Şarkı Gönül verdim bir civane Aksak
Mahur Tavşanca Ne ararsam sende mevcut SofyanMahur Şarkı Sen şeh–ı hüsn–ı bahasın Ağır Aksak Semai
Mahur Beste Teşrif–ı kudümün gözetir şevk ile canım
Mahur Şarkı Gel açıl gonca–dehen zevk edecek günlerdir Şark–ı Devr–i Revani
Muhayyer–Sünbüle Şarkı Bir yosma şuh–ı dil–ruba Ağır Düyek
Muhayyer–Sünbüle Ağır Semai Dem o demlerdi ki edip hemdem–ı ülfet beni Sengin Semai
Muhayyer–Sünbüle Şarkı Ey gonca–i nazik–tenim Düyek
Nevâ–Bûselik Şarkı Çünki ey şuh–ı fedayi Düyek
Nihavend Şarkı Olmasın mı mübtelası serseri Ağır Aksak
Nihâvend–i Kebîr Şarkı Gel azm edelim bu gece Göksu’ya beraber Ağır Aksak SemaiPesendîde Beste Her ne dem sakıy elinden sagar–ı işret gelir Çenber
Pesendîde Yürük Semai
Yine gül safaya mecbur ne esir–ı dil–rübadır Yürük Semai
Pesendîde Ağır Semai Ziver–ı sine edip ruh–ı revanım diyerek Ağır Aksak Semai
Rast İlahi Andelib olmak dilersen ol güle Nim Evsat
Rast–ı Cedîd Beste Çeksem o şuhu sineye hulyalarım gibi
Hafif Saba Şarkı Bu dil üftade ol kakül–ı yare Düyek
Suz–i Dilara Şarkı Gülşende yine meclis–ı rindane donansın Curcuna
Suz–i Dilara Şarkı Nihal–ı kaametin bir gül–fidandır Aksak
Suz–i Dilara Yürük Semai Ab–u tab ile bu şeb haneme canan geliyor Yürük Semai
Suz–i Dilara Beste Çin–i giysusuna zencir–i teselsül dediler HafifSuz–i Dilara Ağır Semai
A gönül cur–a mıyız kar–ı penah eyleyelim Ağır Aksak Semai
Suz–i Dilara Beste Kenan–ı aşkını çekmek o şuhun hayli müşkil Darbeyn
Suz–i Dilara Ayin Dilberi vü bidili esrarı mast Değişmeli
Şehnaz Şarkı Bir nevcivana dil mübteladır Aksak
Şehnaz–Buselik Şarkı Bugün bi–aman gördüm
Şevk–Efza Şarkı Ey serv–ı gülzar–ı vefa niçin ettin bize cefa Aksak
Şevk–i Dil Ağır Semai Aman aman yetişir bu edaların canım Aksak Semai
Şevk–i Dil Yürük Semai Nive bir yakılayım tab–ı ruhun mehveşine Yürük Semai
Şevk–u Tarab Kâr Der sipihr–ı sine–em dağ–ı muhabbet kevkebe Ağır Hafif
Şevk–u Tarab Durak Girandır çeşm–ı dilde hab–ı gaflet ya Resulall Durak Evferi
Şevk–u Tarab Yürük Semai Gönlüm yine bir gonca–ı nazik–tene düştü Yürük Semai
